De dienstmeid van Van der Helst

Bartholomeus_van_der_Helst_self_portrait_1667_cropped

De schilder in 1667 met in zijn hand een medaillon met een miniatuurportretje van Maria Henriëtte Stuart, de weduwe van stadhouder Willem II.

Zijn werk is genoegzaam bekend, maar over het leven van kunstschilder Bartholomeus van der Helst, (1613-1670) weten we weinig. Een onverwacht inkijkje in zijn huishouden geven de Amsterdamse confessieboeken, waarin de verhoren van verdachten en getuigen stonden opgetekend.

Drie prachtige regentenstukken van Van der Helst zijn momenteel te zien in de grote benedenzaal van de Herenvleugel in het Hermitage Amsterdam. Op de gezamenlijke tentoonstelling van het Amsterdam Museum en het Rijksmuseum – Hollanders van de Gouden Eeuw – kijk je recht in de ogen van de overlieden van de Handboogdoelen, de regenten en regentessen van het Spinhuis en de regenten van het Walenweeshuis. In de zeventiende en achttiende eeuw was er grote waardering voor het werk van Van der Helst, maar in de negentiende eeuw was hij opeens de ‘eeuwige tweede’ – na Rembrandt, die tot nationale kunstheld was verheven. Het ouderwetse vakmanschap van Van der Helst stak magertjes af bij moderne kunstopvattingen, zoals van de impressionisten, en het beeld van de kunstenaar als genie. De kunstschilder raakte enigszins in de vergetelheid, of zoals volksschrijver Gerard Reve het in 1980 zo fraai verwoordde: ‘Niemand weet toch meer wie Tweede van der Helst was?’ Pas de laatste decennia is er sprake van enige herwaardering voor zijn oeuvre.

In haar dissertatie over Bartholomeus van der Helst uit 2011 geeft kunsthistorica Judith van Gent al een baaierd aan informatie over het leven en vooral over het werk van de kunstschilder. Net als bij Rembrandt heerst er al meteen onduidelijkheid over zijn geboortejaar: dit kan 1612 of 1613 zijn geweest. Wel weten we dat hij de tweede zoon was van een Haarlemse herbergier, Lodewijck Lowys van der Helst, en Aeltje Bartels. In Amsterdam trouwde hij met het achttienjarige weesmeisje Anna du Pire. Ze kregen zes kinderen, van wie er slechts twee volwassen zouden worden. Aanvankelijk woonde het stel op de Nieuwmarkt, tegenover de Waag. Daarnaast huurde de schilder vanaf 1647 een huis op het Walenpleintje, vermoedelijk in gebruik als atelier. Vanaf 1650 woonden de Van der Helsts in de Nieuwe Doelenstraat, maar vijftien jaar later keerden zij terug naar de Nieuwmarkt.

Slechts sporadisch komen we iets te weten over het privéleven van Van der Helst. Zoals over de mishandeling van zijn waterhond in 1653. De schilder zat in het Oudezijds Herenlogement toen zijn trouwe viervoeter plotseling achter de kippen op de buitenplaats aanrende. Een knecht pakte de hond op en smeet deze in het ‘secreet’, de wc. De schilder liet getuigen deze dierenmishandeling beschrijven voor een notaris. Eveneens in een notariële akte leren we iets over de eerste dienstmeid van de schilder, Cornelia Willems. In 1648, nota bene het vredesjaar, kreeg de vrouw des huizes slaande ruzie met haar. Ze wilde de dienstmeid met een bierkan de hersens inslaan, maar deze ontweek en de aardewerken kan vloog door het raam. Vervolgens liet ze de knecht haar de meid op straat zetten. Onthutst zocht ze – ‘seer verbaest, huijlende ende crijtende’ – een veilig onderkomen bij een van de buren.

Diklijvige Duitse dienstmeid

Kort na de ruzie zal Cornelia Willems zijn ontslagen, want in januari 1650 is er sprake van een andere meid. De kunstschilder woonde inmiddels in de Nieuwe Doelenstraat, zo leren ons de confessieboeken van het Amsterdamse gerecht (Archief 5061, inv. nr. 308, f. 75-76, d.d. 6.1.1650). Hierin staan de verhoren van gevangenen die verdacht werden van kleine criminaliteit, zoals diefstal, bedelarij, vechtpartijen, dronkenschap en zedendelicten, hoewel er ook ernstiger misdaden in zijn te vinden. De verdachten kwamen grotendeels uit de lagere sociale klassen, want voor gezeten burgers was het een schande om in het confessieboek vermeld te worden. Van der Helst en zijn vrouw komen er dan ook niet in voor als verdachten, maar als getuigen.

De verdachte is Trijntge Barents, de ‘dicklijvige’ 18-jarige Duitse dienstmeid van Van der Helst. Zij zou in het huis van haar meester in de Doelenstraat zijn bevallen van een – volgens haar – dood kind. De arts Jan Du Pire, tevens de zwager van Van der Helst, was gekomen om de verzwakte meid te onderzoeken, maar de vogel was al gevlogen. Haar bed op de bovenverdieping zat echter onder het bloed en in de kelder lag het lijkje van een pasgeboren kind, gehuld in een blauwe doek. Bartholomeus en zijn vrouw Anna moesten afzonderlijk getuigen, vermoedelijk om hun versies te onderling te vergelijken, terwijl ook Van der Helsts leerling Marcus Waltes werd ondervraagd. Toch was het onwettige kind niet van de kunstschilder, zoals je misschien zou verwachten. Zelf noemde de dienstmeid haar vorige werkgever, de heer Steenhoven, als de vader.

De vlucht van de Duitse dienstmeid is eenvoudig te verklaren. Ze vreesde voor rechtsvervolging, want infanticide werd indertijd streng bestraft (zie recentelijk: Manon van der Heijden, Misdadige vrouwen) De gangbare straf voor gearresteerde kindermoordenaars was wurging aan een paal, hoewel de doodstraf zelden werd opgelegd omdat het lastig te bewijzen was dat een kind had geleefd en bewust was omgebracht. Ook de wanhoopsdaad van Trijntge Barents lijkt onbestraft te zijn gebleven, want haar naam ontbreekt in de vonnisboeken. Mogelijkerwijs is zij teruggekeerd naar haar heimat, een piepklein dorpje in Noordrijn-Westfalen, al kan ze ook tijdelijk zijn ondergedoken bij haar familie in Amsterdam: haar oom werkte in de stad als kalkdrager. Hoe dan ook: Van der Helst en zijn echtgenote konden wederom op zoek naar een nieuw dienstmeisje.

Advertisements
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

2 reacties op De dienstmeid van Van der Helst

  1. helletocht zegt:

    Prachtig verhaal, Maarten, sukses met je blog, ik zet je bij mijn links. Groetjes, Jo

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s